Gra toczyła się o rynek wart 20 mld rocznie. Lobbyści nie przebierali w środkach. Przy okazji udowodnili, że proces tworzenia prawa jest dziurawy i podatny na wpływy grup interesów. Obawy o uleganie lobbystom sprawiły, że niełatwo ustalić ojcostwo ustawy. Formalnie jej projekt został zgłoszony przez sejmową Komisję Zdrowia, która ma inicjatywę ustawodawczą. Kto go jednak napisał?– Autorami ustawy byli Jacek Jassem, Witold Zatoński i Krzysztof Przewoźniak. Choć my ją zmieniliśmy – mówi Czesław Hoc (PiS). Sami zainteresowani wskazują z kolei na posłów. – Nie jestem politykiem ani ustawodawcą. Ustawa jest tworzona przez posłów. Jestem lekarzem, specjalistą z zakresu zdrowia. Gdy byłem proszony, doradzałem różnym posłom, użyczałem im swojej wiedzy o szkodliwości palenia – wyjaśnia Witold Zatoński.

W jaki sposób wpływano na osoby decydujące o kształcie ustawy? Lobby antynikotynowe organizowało wiele spotkań i konferencji. W listopadzie 2009 r. odbyła się konferencja „Tytoń albo zdrowie" poświęcona nowej ustawie antynikotynowej. Wzięli w niej udział Krzysztof Przewoźniak i Witold Zatoński. Pierwszy z zainteresowanych odmówił komentarza na ten temat, drugi nie dostrzegł konfliktu interesów. – Była to konferencja organizowana przez środowiska naukowe z całej Polski. Jej celem były prezentacje naukowe, szczególnie z zakresu kardiologii, i dyskusje nad programami ograniczającymi zdrowotne następstwa palenia tytoniu – tłumaczy Zatoński. Oprócz ekspertów zaproszenie skierowano też do Aleksandra Soplińskiego, szefa podkomisji zdrowia, który jednak nie przyjechał. Konferencje to niejedyny chwyt, który mogą wykorzystywać lobbyści. W regulaminie konkursu, którego sponsorem w 2007 r. była firma produkująca plastry i gumy nikotynowe, można przeczytać: „Główną nagrodą w programie jest 50 000 (pięćdziesiąt tysięcy) egzemplarzy podręcznika Jak rzucić palenie? prof. W. Zatońskiego”.

Walka o akcyzę

Bój toczy się o wysoką stawkę, bo przepisy nowej ustawy miały doprowadzić do przejęcia części rynku tytoniowego przez koncerny farmaceutyczne. Wprowadzenie zakazu palenia ma sprawić, że uzależnieni będą sięgać po plastry lub gumy nikotynowe. Na tym jednak nie koniec. Do firm farmaceutycznych popłyną nie tylko pieniądze, które zarabiają w Polsce firmy tytoniowe (ułamki procentu wartości rocznej sprzedaży całego rynku), ale też ok. 20 mld zł, które obecnie z tytułu podatków (głównie akcyzy i VAT) od papierosów trafiają do budżetu państwa. Plastry i gumy nie są bowiem obłożone akcyzą. – Pojawiają się nawet pomysły wpisania gum czy plastrów nikotynowych na tzw. listę leków refundowanych – mówi przedstawiciel branży nikotynowej. Gdyby tak się stało, nie dość, że budżet państwa traciłby miliardy na braku akcyzy z papierosów, to jeszcze wydawałby pieniądze na dofinansowanie gum i plastrów.

Tajemnicza poprawka

Kolejnym graczem walczącym o udział w rynku są dystrybutorzy e-papierosów, czyli elektrycznych urządzeń przypominających papierosy. Aplikują one niewielkie ilości nikotyny za pomocą inhalacji. E-papieros to konkurencja dla inhalatorów nikotyny produkowanych przez firmy farmaceutyczne. W kolejnych wersjach przepisów, które to pojawiały się, to znikały z projektu ustawy, widać walkę lobbystów. Początkowo przepis wynikający ze stanowiska Rady Ministrów (z 30.03.2009 r.) delegalizował zarówno e- papierosy, jak i inhalatory nikotyny produkowane przez niektóre firmy farmaceutyczne. Na jednym z posiedzeń podkomisji zdrowia do treści zakazu dopisano jednak siedem słów: „z wyjątkiem produktów leczniczych i wyrobów medycznych" (według sprawozdania Komisji Zdrowia z dnia 8.09.2009 r.). Było to równoznaczne z dopuszczeniem do sprzedaży inhalatorów. – Rozwiązało to problem firm farmaceutycznych i pozwalało wyeliminować producentów e-papierosów, a tym samym konkurencję wobec przejętego rynku – mówi „Wprost” przedstawiciel branży tytoniowej.

Kto zgłosił tę poprawkę? Nie wiadomo. Ów przykład pokazuje, że obecne procedury legislacyjne nie sprzyjają przejrzystości. Pomoc w rozwikłaniu tej zagadki zadeklarował poseł Sopliński. Jako szef podkomisji, która zajmowała się ustawą antytytoniową, jest najlepiej zorientowany we wszystkich jej zawiłościach. Wśród stosów dokumentów, które przejrzeliśmy w pokoju posła w hotelu sejmowym, kluczowej poprawki jednak nie było. Bezradny w tej sprawie okazał się również sekretariat Komisji Zdrowia. Okazało się wprawdzie, że pod całą grupą poprawek widnieje podpis posła Czesława Hoca, ten jednak zdecydowanie wyparł się autorstwa zapisu dopuszczającego inhalatory. Pewność w tej sprawie dawałby tylko podpis pod każdą poprawką z osobna. Ale z przestrzeganiem procedur posłowie są często na bakier. W analogicznej sytuacji znalazła się komisja hazardowa, która nie była w stanie dociec, kto był autorem jednej z poprawek do ustawy hazardowej – Zbigniew Chlebowski czy Anita Błochowiak. Dlaczego tak się dzieje? – Teoretycznie posłowie powinni zgłaszać poprawki na piśmie, lecz często tego nie robią – mówi pracownik Kancelarii Sejmu. Co więcej, poseł może zataić, że jest autorem poprawki. Wystarczy, że poprosi kilku kolegów, by się pod nią podpisali. Po czasie nikt nie będzie o tym pamiętał, a pod tekstem poprawki będzie widnieć kilka podpisów. I nie będzie można orzec, kto był jej autorem.

Gdy ustawa antytytoniowa trafiła z podkomisji do Komisji Zdrowia, nastąpił kolejny zwrot akcji. Posłowie Platformy wbrew stanowisku własnego rządu spowodowali wykreślenie zapisu wykluczającego e-papierosy. Od tej chwili projekt ustawy dopuszczał zarówno chiński wynalazek, jak i konkurencyjne inhalatory. – E-papierosy nie szkodzą biernym palaczom. Dlaczego mielibyśmy ich zabraniać? Ten przepis szedł za daleko – tłumaczy Damian Raczkowski, wiceszef Komisji Zdrowia z PO.

Żeby było ciekawiej, do przywrócenia przepisu rządowego przekonywał poseł SLD Marek Wikiński. W komisji zgłosił nawet taką poprawkę. Została jednak odrzucona głosami posłów... PO. Wikiński wsławił się tym, że wbrew większości posłów walczył o to, by nie zaostrzać przepisów zakazujących palenia. Używał przy tym dość oryginalnych argumentów. „Sam nie palę, ale cobędzie z moim tatusiem, gdy będzie leżał w szpitalu i zapali papierosa?" – mówił o zakazie palenia w szpitalach. – Wikiński działa na rzecz lobby tytoniowego. Będzie kandydatem na prezydenta Radomia, a tam jest silny przemysł tytoniowy – mówi jeden z posłów pragnący zachować anonimowość. – Jako poseł zawsze będę walczył o każde miejsce pracy w Radomiu. To nie moja wina, że produkuje się tam papierosy i broń. Jedno i drugie jest w Polsce legalne – odpiera zarzut Wikiński. Poseł przekonuje też, że lobby tytoniowe jest w odwrocie. – Przegrywa z lobby farmaceutycznym – ocenia polityk SLD. Tę opinię potwierdzali nawet przedstawiciele koncernów tytoniowych.

Czwartkowy wynik głosowania w Sejmie zadziwił wszystkich. Posłom walczącym o zaostrzenie zakazów antynikotynowych zrzedły miny. Po poprawkach zgłoszonych w ostatniej chwili przez parlamentarzystów PO dominują opinie, że ustawa stała się łagodniejsza dla palaczy niż przedtem. – Lobby tytoniowe jednak zwyciężyło. Jest więcej wolności dla palaczy niż wcześniej – komentuje Tomasz Latos. Poseł PiS zwraca też uwagę, że do głosowania miało dojść dwa tygodnie wcześniej. Wtedy jednak ten punkt został zdjęty z porządku obrad. – Jestem ciekawy, dlaczego tak długo czekaliśmy na głosowanie. Co się działo w ciągu tych dwóch tygodni? – pyta Latos.

Pytania

Pytań bez odpowiedzi jest więcej. Podobnie jest w wypadku innych ustaw, gdzie ścierają się interesy wpływowych lobby. Najgorsze jest jednak to, że mimo kolejnych afer czy komisji śledczych politycy nie potrafią wyciągnąć wniosków i sprawić, by system tworzenia prawa stał się bardziej przejrzysty. Najmocniej na kształt każdej ustawy można wpłynąć podczas prac w podkomisji. Choć liczy się tam merytoryka, jej prace przypominają bardziej działanie tajnych bractw niż przejrzysty proces tworzenia prawa. Nie ma stenogramów, posiedzenia są nagrywane na staroświeckie taśmy. By odsłuchać nagranie z posiedzenia, trzeba napisać podanie do dyrektora biblioteki sejmowej i odczekać swoje. W wielkim gmachu Sejmu jest tylko jeden mały pokoik, gdzie na starym magnetofonie trzeba mozolnie odsłuchiwać taśmy z wielogodzinnych posiedzeń. Gdyby tworzono stenogramy i umieszczano je w internecie ( jak to się dzieje w komisjach), zajmowałoby to kilka minut. Sylwester Latkowski Grzegorz Łakomski